Stanowi dla bohatera przedmiot podziwu albo niechęci, udostępnia mu albo pozbawia go poszukiwanych wartości, pomaga albo przeszka­dza w dążeniach i w ten sposób reprezentuje — jako członek określonego środowiska społecznego lub wykonawca określonej funkcji publicznej — zdecy­dowany pod względem rysunku psychologiczno-społecznego typ człowieka.Możemy zatem obecnie, po omówieniu podstawo­wych reguł dramaturgii wydarzenia międzyludzkie­go w życiu zbiorowym, przyjrzeć się nieco dokład­niej — na podstawie tych samych materiałów pamięt­nikarskich — socjologicznym właściwościom ukształ­towania sytuacji, w których to wydarzenie następu­je. Nie chodzi wszakże o ustalenie ich cech ze­wnętrznych czy formalnych, ponieważ cechy te sa­me w sobie są dość oczywiste i nie oddają ludzkiego sensu wydarzenia.

Główny bohater stereotypowych opowieści z życia przemawia jako sędzia toczących się wydarzeń, bez­stronny wyraziciel norm społecznych bądź jako isto­ta doznająca, która poszukuje wartości, błądzi i prze­żywa zwątpienia; Jego postać zostaje skomponowana jako indywidualność. Jednak odznacza się on przy tym w ramach opisywanej sytuacji określoną tożsa­mością społeczną, występując w stosunku do partne­ra z pozycji przełożonego albo podwładnego, urzęd­nika albo petenta, inteligenta, robotnika albo chłopa, człowieka dobrze sytuowanego albo biedaka. Part­ner zostaje wyposażony w wyraziste cechy charakte­rystyki i może postępować tak albo inaczej ze względu na to, kim jest.

Dramat pojawia się w sferze wartości, motywacji  i postaw, a realizuje w starciu albo zjednoczeniu dą­żeń uczestników wspólnych sytuacji. Jednakże intryga dramatyczna, oprócz warstwy psychologicznej, ma również; swoją warstwę zewnętrzną, zdarzeniową. Przebieg akcji zostaje osadzony w mechanizmie sprawcsiym sytuacji, w jej fizycznym albo instytu­cjonalnym oprzyrządowaniu, i rozwija zależnie od tego, jakimi środkami działania rozporządzają ucze­stniczące w intrydze postacie. Zasadnicze znaczenie, z punktu widzenia przebiegu wydarzeń w sytuacjach międzyludzkich organizacji życia zbiorowego, ma zagadnienie społecznych wyznaczników położenia względem siebie uczestników tych sytuacji, a więc interesujące nas zagadnienie struktury społecznej.

Opisywany przez stereotypy „mikro- kosmos” wydarzeń międzyludzkich w sytuacjach bezpośrednich wyraża w sposób skrótowy, ale „ogni­skujący” czy też „gwiaździście centralny”, określony „makrokosmos” stosunków społecznych, jaki funkcjo­nuje w kształtującej owe stereotypy i posługującej się nimi świadomości potocznej. Wyróżnione w sche­macie podstawowe osie fabularne wydarzeń rozgry­wających się w sytuacjach międzyludzkich mechaniz­mu życia zbiorowego reprezentują pewne bardziej ogól­ne wizje stosunków społecznych. Dlatego schemat ten będzie jeszcze wykorzystywany , gdzie pomoże w odtwarzaniu psychologicz­nego tła, na którym rysują się potoczne wyobraże­nia na temat struktury społecznej oraz formują emo­cjonalne reakcje na jej przejawy.

 

Zrekonstruowany analitycznie — na podstawie obiegowych we współczesnym społeczeństwie pol­skim stereotypów — schemat klasyfikacyjny postrze­gania stosunków międzyludzkich najprzejrzyściej da­je się przedstawić w formie graficznej. Zamieszczo­ny tutaj diagram ilustruje tezę, że stereotypowe zde­finiowanie jakiejś sytuacji międzyludzkiej umieszcza ją w sieci funkcjonujących w świadomości społecz­nej opozycji w stosunku do innych dających się po­myśleć definicji sytuacji. Ten, kto definiuje napot­kaną sytuację za pomocą odpowiedniego stereotypu, przeciwstawia ją tym samym pewnemu alternatyw­nemu sposobowi istnienia tej sytuacji (opozycja sen­sów dramaturgicznych), pewnemu alternatywnemu sposobowi interakcji międzyludzkich (opozycja prze­biegów akcji) oraz pewnemu alternatywnemu sposo­bowi uczestnictwa głównego bohatera w tych inter­akcjach (opozycja perspektyw widzenia).

 

Należy wobec tego przyjąć, że identyczne pod względem prcebiegu akcji sytuacje międzyludzkie bywają rozmaicie oce­niane w zależności od tego, z jakiego miejsca w ich strukturze dramaturgicznej postrzega je bohater. Stosunki „zdrowe” dla „pozytywnego bohatera”, któ­ry przywykł odnosić sukcesy w życiu zbiorowym, wydadzą się „pustynią” dla „pechowca”. Stosunki „opiekuńcze” dla kogoś, kto spogląda na nie od środka kręgu takich jak on „swojaków”, okażą się „dżunglą” dla „intruza” z zewnątrz. Ostatnia opozy­cja pojęć schematu klasyfikacyjnego wiąże się zatem z usytuowaniem roli głównego bohatera w intrydze dramatycznej, przez co uzyskuje on szczególną per­spektywę widzenia sytuacji.

Układ re­lacji znaczeniowych, który wewnętrznie organizuje po­toczne postrzeganie, pozostanie jednak otwarty, do­póki nie sprecyzujemy natury opozycji przeciwsta­wiającej „zdrowe społeczeństwo” — „pustyni spo­łecznej” oraz „społeczeństwo opiekuńcze” — „dżun­gli społecznej”. Dopiero wówczas nasz schemat kla­syfikacyjny zdoła uwzględnić podstawowe cechy or­ganizacji stereotypowego aparatu percepcyjnego sto­sunków międzyludzkich.Z uwagi na to, że struktura dramaturgiczna sytua­cji w stereotypowych opowieściach z życia zostaje zrelatywizowana do roli głównego bohatera, najbar­dziej obiektywną i stałą cechą ich charakterystyki okazuje się sposób przebiegu akcji. Tu zaś dają się wyróżnić tylko dwa przeciwstawne typy sytuacji — sytuacje „zimne” i „gorące”, z których każdzi może zostać oceniona również dwojako — jako sprzyjają­ca lub jako szkodliwa dla jednostki.

W pierwszym przypadku wiąże się to z zadaniowym nastawieniem „pozytywnego bohatera”, który dąży do sukcesu i w ten sposób pragnie popisać się przed otoczeniem. W drugim wiąże się z postępowaniem otoczenia, które pozostawia „bohatera wyobcowane­go” samemu sobie. Odwrotnie, zarówno w „społe­czeństwie opiekuńczym”, jak w „dżungli społecz­nej”, następuje zagęszczenie atmosfery emocjonalnej kontaktów międzyludzkich, podniesienie ich we­wnętrznej temperatury, tak że w pierwszym przy­padku ogrzewają one jednostkę, a w drugim pa­rzą.Opozycja dramaturgicznego sensu sytuacji oraz opozycja sposobu organizacji toczącej się w niej ak­cji wyodrębniają znaczeniowo każdy z czterech pod- stawovrych sposobów stereotypowego postrzegania sto­sunków międzyludzkich na tle dwóch innych.

Grupowanie stereotypów przewidzianych na roz­maite okazje według struktury dramaturgicznej sy­tuacji międzyludzkich doprowadziło do wyodrębnie­nia dwóch różnych stanów pożądanych przez jedno­stkę oraz dwóch różnych typów zagrożenia. Rekon­struowany sehemat komplikuje zatem jeszcze jedna opozycja pojęS dotyczących pewnych cech przebie­gu akcji dramatycznej — jej modus procedenti. Po­między- „zdrowym społeczeństwem” i „społeczeńst­wem opiekuńczym” zachodzi podobny stosunek zna­czeń, jak pomiędzy „pustynią społeczną” i „dżunglą społeczną”. Zarówno „zdrowe społeczeństwo”, jak „pustynię”, cechuje pewne rozrzedzenie emocjonal­nych kontaktów między uczestnikami wspólnych sy­tuacji, pewien chłód we wzajemnych stosunkach.